Joakim Vujić: Kako je vizionar u Miloševoj prestonici stvorio moderno srpsko pozorište

U hladnim februarskim danima 1835. godine, dok je varoš Kragujevac vrvela od narodnih poslanika, trgovaca, činovnika i radoznalaca pristiglih na Veliku narodnu skupštinu na kojoj će biti proglašen čuveni Sretenjski ustav, iz jedne adaptirane zgrade blizu kneževog dvora dopirali su zvuci neubobičajeni za tadašnju ustaničku i još uvek poluorijentalnu Srbiju. U improvizovanoj dvorani osvetljenoj voštanim svećama i lojanicama, prepliću se glumački glasovi, zveket mačeva i uzdasi uzbuđene publike. Na sceni, u središtu tog velikog kulturnog praska, stajao je čovek markantne pojave, grmljavog glasa i neumorne energije – Joakim Vujić.

Kragujevac u tom trenutku nije bio samo administrativni centar mlade kneževine, već politički i kulturni vulkan. Knjaz Miloš Obrenović želeo je da od svoje prestonice stvori moderan evropski grad, a prosveti i umetnosti dao je ulogu državnog prioriteta. U tom duhu, osnivanje Prvog srpskog teatra pod upravom Vujića predstavlja nepotrošivi kamen temeljac srpske moderne kulture.

Od rodne Baje do vizije o narodnom teatru

Da bismo razumeli čudo koje se dogodilo u Šumadiji 1835. godine, moramo se vratiti na same izvore Vujićevog života. Rođen 1772. godine u Baji, u uglednoj srpskoj porodici, Joakim Vujić je izdanak prosvetiteljskog doba. Njegovo obrazovanje bilo je fascinantno za prilike s kraja 18. veka: učio je u Baji, Novom Sadu, Kaloči, Segedinu i Kečkemetu, da bi studije prava nastavio u Pešti i Pressburgu (današnjoj Bratislavi).

Vujić je bio tipičan polihistor svog vremena. Govorio je nemački, mađarski, latinski, italijanski, francuski i grčki jezik, neumorno prevodio i pisao. Međutim, njegova najveća, strastvena ljubav bila je scena. Očaran evropskim teatrom koji je posmatrao u Pešti i Beču, shvatio je da narod bez pozorišta nema ogledalo u kome može videti svoju prošlost, kritikovati svoju sadašnjost i projektovati svoju budućnost.

Godine 1813. u Pešti, u čuvenom Rondelu, Vujić organizuje prvu pozorišnu predstavu na srpskom jeziku – "Kreštalicu" (po komadu Augusta fon Kocebua). Taj događaj bio je varnica koja je zapalila vatru. Od tog trenutka, Vujić postaje nomad srpske kulture. Putuje po Ugarskoj, Rumuniji, Vojvodini i Srbiji, nosi tekstove u torbi, okuplja đake, učitelje i zanatlije, uči ih glumi i organizuje predstave gde god nađe krov nad glavom.

"Pozorište jeste čdefinitionna škola u kojoj se ljudi naučavaju kako se valja sklanjati od zla i hvatati za dobro, kako se valja ljubiti otečestvo i poštovati pravda." – Joakim Vujić, Putešestvije

Miloševa prestonica i poziv koji je promenio sve

Tridesetih godina 19. veka Kragujevac doživljava neviđeni procvat. Knjaz Miloš Obrenović sprovodi sistematsku državotvornu strategiju: okuplja najučenije Srbe onog vremena. U Kragujevac dolaze Vuk Karadžić, Dimitrije Davidović, Vuk Lazarević, dr Bartolomeo Kunibert i mnogi drugi. Grad dobija Prvu kragujevačku gimnaziju, Licej (preteču Beogradskog univerziteta), Državnu štampariju i Novine srpske.

Bilo je potpuno prirodno da grad koji želi evropski identitet dobije i svoje pozorište. U jesen 1834. godine, na poziv knjaza Miloša i sa preporukom vodećih intelektualaca, Joakim Vujić stiže u Kragujevac.

Knjaz ga prihvata i postavlja za "direktora teatra". Vujićev zadatak nije bio nimalo lak. U gradu nije bilo namenske zgrade pozorišta, nije bilo školovanih glumaca, a koncept javne pozorišne predstave bio je potpuno stran običnom narodu. Sa fanatičnom energijom, Vujić se baca na posao:

1. Odabir ansambla: Re regrutuje đake Kragujevačke gimnazije, mlade činovnike i takozvane "pazdevane" (knjaževe gardiste).
2. Problem ženskih uloga: Kako u to vreme nije bilo društveno prihvaćeno da se žene bave glumom, Vujić je mlađe muškarce učio da glume ženske likove, dok je najzahtevnije ženske uloge neretko sam tumačio.
3. Adaptacija tekstova: Vujić vrši takozvano "posrbijanje" – uzima drame nemačkih i mađarskih pisaca i prilagođava ih srpskim imenima, običajima i istorijskom kontekstu.
4. Scenografija i kostim: Sam pravi skice, nabavlja tkanine, organizuje stolarske radove i nadgleda montažu bine.

Istorijsko Sretenje 1835: Trijumf u svetlu lojanica

Vrhunac Vujićevog rada u Kragujevcu dogodio se tokom Sretenjskog zasedanja Narodne skupštine, od 2. do 4. februara 1835. godine (po starom kalendaru). Dok se u neposrednoj blizini krojao prvi ustav moderne Srbije, u zgradi Knjažesko-srpske tipografije priređene su trodnevne pozorišne svečanosti.

Prve večeri izveden je komad "Fernando i Jarika", dramska priča o ljubavi, odanosti i egzotičnim krajevima, koju je Vujić u potpunosti prilagodio ukusu tadašnje publike. Druge večeri igran je komad "Lapejruz", a treće "Boj kod Miloševca".

Svedočanstva savremenika govore o fascinantnom prizoru. Predstavi je prisustvovao sam knjaz Miloš sa porodicom, diplomati, turski izaslanici, šumadijski seljaci i vojskovođe. Sala je bila ispunjena do poslednjeg mesta. Knjaz Miloš, poznat po svojoj prijekoj naravi i pragmatizmu, bio je oduševljen. Predstave su prekidane gromoglasnim aplauzima, a poslanici iz unutrašnjosti Srbije gledali su u scenu sa mešavinom čuda i strahopoštovanja.

Hronologija Vujićevog teatra u Kragujevcu

Pisac, putopisac i istraživač starina

Bilo bi pogrešno sagledavati Joakima Vujića samo kroz prizmu glume i režije. On je bio fascinantan intelektualac čije delo prevazilazi okvire scenske umetnosti. Njegova knjiga "Putešestvije po Serbiji" (izdata u Budimu 1828. godine) predstavlja jedno od najvažnijih svedočanstava o životu, geografiji, manastirima i narodnim običajima Srbije s početka 19. veka.

Vujić je krstario Šumadijom, Pomoravljem i Podrinjem, beležeći svaki detalj – od arhitekture manastira Voljavča i Drača, do priča staraca o Prvom i Drugom srpskom ustanku. Njegov stil je žak, živopisan, obojen iskrenim rodoljubljem i fascinacijom prirodom Šumadije.

Kragujevac i teatar danas: Živo sećanje na velikana

Danas, skoro dva veka kasnije, duh Joakima Vujića u Kragujevcu je živiji nego ikada. Grad s ponosom nosi titulu kolevke srpskog teatra.

Na istom prostoru gde je nekada Vujić stvarao prve glumačke korake, danas radi Knjaževsko-srpski teatar, jedna od najuglednijih pozorišnih kuća u ovom delu Evrope. Ispred samog zdanja pozorišta, u senci vekovnih stabala, stoji bronzani spomenik Joakimu Vujiću – nemi svedok jedne velike vizije koja je pobedila vreme.

Svake godine u Kragujevcu se održavaju manifestacije koje čuvaju sećanje na oca srpskog teatra:

• JoakimFest: Međunarodni pozorišni festival koji okuplja najznačajnije predstave iz regiona i Evrope, stavljajući Kragujevac u fokus regionalne kulturne scene.
• Dan Teatra (15. februar): Povodom dana osnivanja, pozorište dodeljuje prestižne nagrade: Statuetu "Joakim Vujić" za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umetnosti u Srbiji, kao i Prsten sa likom Joakima Vujića.

Zašto je Vujićev podvig važan za savremenog čoveka?

Priča o Joakimu Vujiću nije samo suvoparna istorijska lekcija. To je dirljiva i inspirativna priča o pojedincu koji je verovao u snagu kulture u vremenu kada za nju gotovo da nije bilo uslova. U zemlji bez puteva, sa visokim procentom nepismenosti i pod konstantnim pritiskom velikih sila, Vujić nije video prepreke – vidio je prazno platno na kome treba naslikati evropsku Srbiju.

Šumadija i Kragujevac nisu slučajno bili pozornica ovog velikog poduhvata. Pitomi, ali prkosni pejsaži Šumadije, slobodarski duh njenih stanovnika i vizija knjaževske prestonice stvorili su savršen ambijent za rađanje moderne srpske scene.

Kada danas zakoračite na kaldrmu starog Kragujevca i čujete zvono koje poziva publiku u salu Knjaževsko-srpskog teatra, znajte da to nije samo poziv na predstavu. To je eho glasa Joakima Vujića koji nam iz dubine 19. veka poručuje da kultura nije luksuz, već sama duša jednog naroda.

Najčešća pitanja i odgovori