Dragoslav Srejović: Vizionar iz Kragujevca koji je izmenio svetsku arheologiju

Kada posmatramo brdovitu Šumadiju i njen intelektualni centar Kragujevac, često razmišljamo o ustanicima, dinastijama, prvoj štampariji ili pozorištu. Međutim, iz ovog urbanog jezgra srpske pismenosti potekao je i čovek koji je uspeo da ode dalje od pisane istorije – uskočio je pravo u dubine praistorije i celom svetu darovao potpuno novu sliku o osvitu evropske civilizacije. Njegovo ime je Dragoslav Srejović.

Akademik, profesor, vizionar i nemirni istraživački duh, Srejović nije bio samo naučnik koji je kopao po zemlji; bio je filozof starine, čovek koji je umeo da pročita kamenu skulpturu, trapezoidnu osnovu praistorijske kuće ili carski mozaik jednakom lakoćom kojom prosvetljen čovek čita najlepšu poeziju.

Dečaštvo u srcu Šumadije i kragujevačko intelektualno napajanje

Dragoslav Srejović je rođen 8. oktobra 1931. godine u Kragujevcu, gradu koji je u tom periodu već uveliko nosio duboke ožiljke burne istorije, ali i ponos prve prestonice moderne Srbije. Odgajan u sredini koja je izuzetno cenila obrazovanje, mladi Srejović je svoje najranije dane proveo u ulicama koje odišu arhitekturom 19. i početka 20. veka.

Njegovo školovanje u Prvoj kragujevačkoj gimnaziji imalo je presudan uticaj na formiranje njegove ličnosti. Ova kultna obrazovna institucija, kroz čije su klupe prošle generacije naučnika i umetnika, pružila mu je širinu klasičnog obrazovanja. Tu se rodila njegova strast prema antičkoj filozofiji, grčkoj mitologiji i vizuelnim umetnostima.

"Arheologija nije samo sakupljanje materijalnih ostataka prošlosti; ona je pokušaj da se ponovo uspostavi dijalog sa ljudima koji su pre više milenijuma sanjali iste snove, bojali se istih nepoznatosti i tragali za istom lepotom kao i mi danas." — Dragoslav Srejović

Nakon završene gimnazije u Kragujevcu, Srejović odlazi u Beograd gde 1954. godine diplomira arheologiju na Filozofskom fakultetu. Već u tim ranim godinama naučnog rada, bilo je jasno da se radi o umu koji se ne zadovoljava suvoparnim katalogizovanjem predmeta. Srejović je u svemu tražio dublji, duhovni i estetski smisao.

Otkriće koje je uzdrmalo svet: Epopeja Lepenskog Vira

Sredinom šezdesetih godina 20. veka, usled izgradnje hidroelektrane Đerdap I, ukazala se potreba za hitnim zaštitnim arheološkim istraživanjima duž obale Dunava. Mnogi su smatrali da se radi o rutinskom poslu provere terenâ na kojima se očekuju skromni nalazi. Međutim, pod rukovodstvom Dragoslava Srejovića, u blizini Donjeg Milanovca, dogodilo se jedno od najvećih arheoloških otkrića 20. veka na tlu Evrope.

Iz peska i kamena isplivalo je naselje Lepenski Vir ¹. Na površinu su izronile neobične trapezoidne kuće sa podovima od crvenog krečnjačkog maltera, precizno raspoređenim ognjištima i, što je najviše fasciniralo naučni svet, monumentalne kamene skulpture.

Čudesna umetnost Lepenskog Vira

Pre Srejovićevog otkrića, vladalo je opšte uverenje da je praistorijski čovek tog doba (prelaz iz mezolita u neolit, od 9500. do 5500. godine pre nove ere) bio isključivo nomad i lovac, bez mogućnosti da stvara kompleksnu arhitekturu ili monumentalnu umetnost.

Skulpture sa Lepenskog Vira – napravljene od rečnih oblutaka, sa ribolikim licima, izražajnim očima i mističnim ornamentima – predstavljale su prve monumentalne portrete u evropskoj umetnosti.

Otkriće je izazvalo pravu senzaciju. Svetski mediji, od The New York Times-a do prestižnih naučnih časopisa, izveštavali su o "čudu na Dunavu". Dragoslav Srejović je preko noći postao jedno od najvažnijih imena u svetskoj arheološkoj nauci, ali je ostao duboko posvećen terenskom radu i daljem istraživanju.

Krunisanje carskog sjaja: Felix Romuliana i Šarkamen

Iako bi otkriće Lepenskog Vira bilo sasvim dovoljno da obezbedi mesto u istoriji bilo kom arheologu, Srejovićeva radoznalost i intuicija vodile su ga dalje. Njegovo sledeće veliko geografsko i naučno težište bila je antička prošlost Balkana.

U blizini Zaječara, na lokalitetu Gamzigrad, godinama se pretpostavljalo da se nalaze ostaci većeg rimskog vojnog logora (castrum). Srejović je, međutim, uočio prefinjenost arhitektonskih detalja, mozaika i skulptura koji nisu odgovarali običnom utvrđenju.

Godine 1983. njegove tvrdnje dobijaju konačnu naučnu potvrdu. Pronađen je kameni fragment sa natpisom FELIX ROMULIANA ². Time je dokazano da je Gamzigrad zapravo veličanstvena rezidencija rimskog imperatora Gaja Galerija Valerija Maksimijana, podignuta u čast njegove majke Romule. Ovaj kompleks je danas pod zaštitom UNESCO-a kao svetska kulturna baština.

Srejovićev otisak u rodnom Kragujevcu i šumadijskom nasleđu

Ukosnica Srejovićevog naučnog rada uvek je bila povezana sa zavičajem. Šumadija nije bila izuzeta iz njegovih istraživačkih poduhvata. Posvetio se istraživanju praistorijskih lokaliteta u blizini Kragujevca, pre svega na lokalitetu Divostin, gde su otkrivena bogata neolitska naselja starčevačke i vinčanske kulture.

Kroz rad u Divostinu, Srejović je dokazao da je prostor Šumadije tokom mlađeg kamenog doba bio izuzetno gusto naseljen i da je predstavljao jedno od živih žarišta rane poljoprivrede i zanatstva u Evropi.

Kragujevac se odužio svom velikanu. U gradu postoji ulica koja nosi njegovo ime, a bista Dragoslava Srejovića i česte izložbe u Narodnom muzeju Kragujevac podsećaju građane i posetioce na čoveka koji je iz šumadijske kolevke izrastao u svetskog giganta nauke.

Zašto je Srejović bio jedinstven?

Dragoslav Srejović nije bio suvoparni akademik zatvoren u kabinete. Bio je sjajan retoričar, pisac izuzetnog stila i profesor koga su studenti obožavali. Njegova predavanja na Filozofskom fakultetu u Beogradu bila su posvećena ne samo faktografiji već i estetici, istoriji umetnosti, antropologiji i filozofiji.

Srejović je izuzetno cenio prirodu i vezu između čoveka i njegovog okruženja. Tvrdio je da je čovek Lepenskog Vira stvarao skulpture inspirisan oblikom stenovitog brda Treskavac koje se uzdiže na suprotnoj, rumunskoj strani Dunava. Ta sposobnost uočavanja sintagme između prirode, umetnosti i religije činila ga je posebnim među savremenicima.

Naučni i pedagoški rad: Akademik iz srpske prestonice kulture

Kao član Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU), Srejović je pokrenuo mnoge projekte, objavio stotine naučnih radova i desetine knjiga koje su prevedene na sve vodeće svetske jezike. Njegove knjige Lepenski Vir, Kulture mlađeg kamenog doba na Balkanu, Rimska skulptura u Srbiji i Leksikon religija i mitova drevne Evrope (u koautorstvu sa Aleksandrom Cermanović-Kuzmanović) i danas predstavljaju nezaobilaznu literaturu za sve studente i ljubitelje istorije.

Ipak, uprkos svetskoj slavi, predavanjima na Oxfordu, Sorboni i drugim prestižnim univerzitetima, uvek se rado vraćao Šumadiji i rodnom Kragujevcu. U pričama sa prijateljima i kolegama često je isticao kako mu je šumadijski pejzaž dao stabilnost i smirenost neophodnu za razumevanje dalekih prostranstva prošlosti.

Kada je preminuo 29. novembra 1996. godine u Beogradu, izražena je želja da bude sahranjen u rodnom gradu. Njegov večni dom nalazi se u Kragujevcu, čime je simbolično zatvoren krug života koji je započeo u šumadijskoj prestonici, obišao svet i zadužio celokupno čovečanstvo.

Kako danas doživeti Srejovićevo nasleđe u Kragujevcu i Šumadiji?

Za sve ljubitelje istorije, arheologije i kulturoloških putovanja, prateći tragačkim stopama Dragoslava Srejovića možete napraviti jedinstvenu šumadijsku i srpksu arheološku rutu:

1. Prva kragujevačka gimnazija i Milošev venac – Počnite od mesta gde je Srejović stekao prvo obrazovanje. Obilazak istorijskog jezgra Kragujevca pruža uvid u atmosferu u kojoj je odrastao.
2. Narodni muzej Kragujevac – Pogledajte zbirke praistorijskih nalaza sa lokaliteta Divostin i Grivac, koje je Srejović naučno obradio.
3. Lokalitet Divostin – Smešten na samo nekoliko kilometara od centra Kragujevca, predstavlja odlično mesto za razumevanje neolitskih naselja Šumadije.
4. Izlet na Lepenski Vir i Gamzigrad – Iz Kragujevca se relativno brzo stiže do istočne Srbije, gde možete uživo videti fantastična otkrića koja su Srejovića uvrstila u arheološke besmrtnike.

Dragoslav Srejović ostaje trajna inspiracija. Njegov život i rad dokaz su da se iz jedne lokalne, šumadijske sredine bogate tradicijom, zahvaljujući strasti, radu i širini duha, mogu dosegnuti najviši vrhovi svetske nauke i kulture.

Najčešća pitanja i odgovori